Lớp Ngôn ngữ thiền môn. Ngày 05 tháng 09, 2006

Giảng sư: TK Giác Đẳng

Phiên âm và dịch nghĩa

I. Đại lược

Xin cho biết đại lược về bài học.

Ngôn ngữ Phật học Việt Nam chịu ảnh hướng lớn Phật học Trung Quốc. Điều nầy rất tự nhiên vì yếu tố lịch sử và ngôn ngữ. Trên phương diện nầy có những điều hết sự tiện lợi và cũng lắm phiền toái. Cho tới nay vẫn chưa có một tổ chức hay cá nhân nào được xem là có "thẩm quyền" để đưa ra những tiêu chuẩn cho việc chuyển ngữ và xử dụng các danh từ Phật Học. Hiện thời thì phải nói là hầu hết từ vựng Phật học Việt nam là Hán Việt. Bài học nầy đưa ra một số thí dụ đặc trưng để cho thấy sự đa dạng của việc chuyển ngữ từ vựng Phật học.

II. Nội dung chính

Những từ phiên âm

Xa Nặc > Channa, Đề bà đạt đa > Devadatta, Mục kiền liên > Moggallana

Có những từ dịch nghĩa

Tịnh Phạn > Suddhodana, Vương Xá > Rajagaha, Cấp Cô Độc > Anathapindika

Có những từ vừa âm vừa nghĩa

Xá lợi tử > Sariputta,

Có những từ mang tính biến cải

Bồ Đề Đạo Tràng > Bodhi-Gaya, Tâm vương > citta, tâm sở> cetasika

Có những từ gần như bỏ hẳn từ gốc

Sarnath > Lộc Uyển,

Có những từ được dùng nhiều dạng

Gijjagutta < t =" Linh" n =" Linh" t =" Phật"> Buddha, Níp bàn = Niết bàn > Nibbana

Có những từ được phiên âm để nó lên ý nghĩa đặc biệt

Bát nhã > panna, Mạt na > ý, An ban thủ ý

Có những từ lấy tên ngày nay tiện hơn tên đã dịch

Pataliputta > Hoa Thị Thành = Patna

III. Người Xưa Chốn Cũ

Xin cho biết sự khác biệt giữa những địa danh: Baranasi, Sarnath, Lộc Uyển, Isipatana.

Ba địa danh Baranasi, Isipatana, và Migadāya đều được nhắc đến trong bài Kinh Chuyển Pháp Luân (Dhammacakkappavattanasutta). Riêng từ Sarnath không hề được nhắc đến trong kinh điển tiếng Sanskrit cũng như tiếng Pālī, vì đây là tên hiện đại dành cho địa danh này. Bārān.asī là tên của thủ đô nước Kāsi. Đây là một thành phố công thương nghiệp có lịch sử lâu dài nằm bên bờ sông Hằng. Isipatana nghĩa là chỗ trú của các vị ẩn sĩ, chỉ cho một khu vực nhỏ hơn gần thành phố Bārān.asī.

Còn chữ Migadāya nghĩa là Lộc Uyển hay Vườn Nai, là chỗ nhà vua để cho loài nai được sống tự do, không ai được săn bắn giết hại. Như vậy ba địa danh này có mối quan hệ từ lớn đến nhỏ, xa đến gần, nói một cách dễ hiểu, như là một thành phố, đến một quận và một công viên trong quận đó.

Câu văn “Eka.m samaya.m Bhagavā Bārā.nasiya.m viharati Isipatane migadāye” giới thiệu nơi Đức Phật thuyết bài Kinh Chuyển Pháp Luân có thể được dịch là "Một thuở Đức Thế Tôn ở tại Vườn Nai, chỗ trú của các vị ẩn sĩ, gần thành Bārā.nasī."

IV. Chữ và nghĩa

Văn nghĩa cụ túc là thế nào?
Cụm từ văn nghĩa cụ túc (Sāttha.m sabyañjana.m kevalaparipu.n.na.m) Trong kinh điển rất thường dùng để tán thán sự lập ngôn thuyết pháp của Đức Phật: Ngài thuyết pháp sơ thiện, trung thiện, hậu thiện, văn nghĩa cụ túc...
Cụm từ nầy nghĩa là “đầy đủ về ý nghĩa và mạch văn”.
Đức Phật thuyết pháp, lời nói của Ngài nghĩa cụ túc (Sāttha.m), tức là có ý nghĩa thâm sâu, có tính hướng thượng, giúp người nghe thành tựu lợi ích. Lời thuyết pháp của Đức Phật văn cụ túc ( sabyañjana.m), tức là từ ngữ dùng chính xác, đúng ngữ pháp văn phạm, mạch lạc hệ thống trình bày. Gọi chung là văn nghĩ cụ túc.

V. Học và hỏi

Phát âm tiêng Phạn không đúng giọng có ảnh hưởng gì đến việc tụng kinh không?

V. Đố Vui

1/ Từ ngữ kinh điển trong tiếng phạn, người ta thường áp dụng cách nào để dễ đọc hiểu:
a. Phiên âm, như níp bàn v.v...
b. Dịch nghĩa, như giác ngộ v.v...
c. Giữ nguyên văn tự không dịch cũng không phiên âm
d. Tùy theo trường hợp, thường đọc âm hay thường dịch nghĩa.

2/ Đọc kinh điển từ ngữ dịch nghĩa, hay từ phiên âm, hay từ nguyên ngữ, sẽ có lợi ích trí tuệ cho độc giả:
a. Đọc từ ngữ phiên âm sẽ có lợi ích, vì linh thiêng như chú thuật.
b. Đọc từ ngữ phiên dịch sẽ có lợi ích, vì hiểu nghĩa.
c. Đọc từ ngữ nào cũng được, nếu quen dùng và đã biết ý nghĩa.
d. Cả ba trường hợp đều đúng.

3/ Trong mười hồng danh của Đức Phật có hồng danh nào được đọc âm mà không dịch nghĩa:
a. Ưng cúng (Araha.m)
b. Thiện thệ (Sugato)
c. Phật (Buddho)
d. Thế Tôn (Bhagavā).